Icoon van de Kruisafneming

Laat 15de eeuw. Noordelijke school.
Tretjakovmuseum Moskou.

Hier is het moment afgebeeld waarop Maria, Jozef, Nicodemus en Johannes het lichaam van de Verlosser van het kruis nemen, terwijl Maria Magdalena en Maria van Egypte er rouwend naast staan. Op het eerste gezicht lijkt het schilderij in Novgorod thuis te horen, maar wanneer we beter kijken, blijkt al snel dat dat niet zo is en het paneel wordt nu toegeschreven aan een gebied ten noorden van Novgorod. De stijl van de icoon, vooral de verlenging van de figuren, de kleine hoofden, handen en voeten, de anatomische details en de eigentijdse details van het gebouw op de achtergrond zijn allemaal van het eind van de 15de eeuw, maar de eenvoud van de presentatie en het ontbreken van onnodige details wijzen op een vroeger tijdstip. De schilder was duidelijk niet geïnteresseerd in onbelangrijke details en hoewel het gebouw eigentijds van vorm is, is het op een vrij mechanische wijze weergegeven. De aandacht van de kunstenaar was geconcentreerd op de menselijke figuren en het dramatische van het afgebeelde tafereel. Hij heeft de rechtstreekse manier van presenteren gebruikt die kenmerkend is voor een vroegere periode en die een onmiddellijke en diepe indruk maakt. Hij was tegelijkertijd een meester op het gebied van de compositie. De harde horizontale lijnen van het kruis worden geaccentueerd door de lijnen van het gebouw daaronder en het effect wordt nog versterkt door de schuine lijn van de onwaarschijnlijk geplaatste ladder. Het opvallendst is echter het bijzonder gevoel voor het lineaire ritme, dat samen met het delicate gebruik van de gebogen lijn het schilderij een geheel eigen karakter geeft.

Bron: Iconen - Kunst en devotie - T. Talbot Rice

De Kruisafneming
(15de eeuw)

De kruisafneming was zowel in het Oosten als in het Westen een traditioneel onderwerp, hoewel deze versie enkele ongebruikelijke kenmerken bevat. Meestal wordt Jozef van Arimatea aan de voet van het kruis afgebeeld, waar hij het lichaam van Christus aanpakt. Op deze afbeelding staat hij echter bovenaan de ladder. Even ongebruikelijk is de afbeelding van de heilige Johannes en Nicodemus die de nagels uit het levenloze lichaam van Christus verwijderen. De schedel onderaan de afbeelding geeft de overtuiging weer, dat de Kruisiging boven het graf van Adam plaatsvond, wat de veronderstelling benadrukt dat Christus de tweede Adam was wiens zelfopoffering de redding van de mensheid zeker stelde.
Het meest opmerkelijke element in het schilderij is echter de buitengewone kromming van het lichaam van Christus, die sterk contrasteert met de rechtlijnige structuur van het kruis en de architectuur. Door deze stilistische verfijning neemt men aan dat de kunstenaar niet alleen banden onderhield met de school van Novgorod en Moskou maar ook bekend was met de Westerse stromingen. Eén theorie is dat hij tot de Noordrussische school van Kargopol behoorde (zie de icoon op de 5de rij, 3de van rechts).
 
Bron: Iconen, Iain Zaczek, Mondria uitgevers.

De religieuze afbeelding is aangebracht op een massief eikenhouten paneel volgens de oorspronkelijke oud Russische techniek van de iconografie: met eitempera en champagnekrijt in 1998 door Ank Landwier - Boonekamp.